Blog

Onze experts schrijven elke week nieuwe artikelen over de WIV

Gastblog: liegen met infographics

19 maart 2018 -

Nu de referendum campagne rondom de zogenaamde sleepwet in volle gang is, is het de moeite waard om te kijken naar de infographic die door de overheid is gebruikt om de noodzaak voor de nieuwe wet te communiceren.

Getiteld “Infographic over technische ontwikkelingen en de onrust in de wereld” [sic!], toont de afbeelding twee delen: een onder- en een bovenkant, van elkaar gescheiden door een tijdslijn.

Infographic van Rijksoverheid

Infographic van Rijksoverheid

Het bovenste deel, “technologische ontwikkeling”, toont willekeurig een aantal technologische mijlpalen: “1993: eerste internetzoekmachine, Lycos”, “2004: World of Warcraft”, “2005: YouTube”, “2007: Dropbox en eerste iPhone” enzovoorts. Een exponentiële curve stijgt op naar de rechter bovenhoek van de afbeelding en bakent een oppervlak gevuld met eenen en nullen af. Een schaal of enige verwijzing naar daadwerkelijke data waarop dit element berust zou kunnen zijn ontbreken. Het lijkt enkel te suggereren dat er sprake is van een opkomende lawine van eenen en nullen waar een niet nader gespecificeerde dreiging vanuit gaat. Om het narratief te verbinden aan dreigingen toont de onderkant van de infographic op soortgelijke wijze een willekeurige selectie van gewelddadige incidenten, afgebeeld met een bom als icoon: “2001: aanslagen New York”, “2004: aanslag Madrid”, “2005: aanslag metro Londen”. Tevens wordt een categorie getoond waarin Nederlandse betrokkenheid in militaire missies wordt opgesomd, uiteraard enkel de officiele missies en niet de geheime inzet. Een icoon dat een gewapende Jihad strijder voor moet stellen wordt gebruikt voor activiteiten in het Midden Oosten: “2012: massale uitreis Syrië”, wederom zonder enige bronvermelding. De notie die we uit de infographic op kunnen maken is dat er een correlatie bestaat tussen de toenemende eenen en nullen die in het bovendeel getoond worden en de vermeende toename in terroristische aanvallen en militaire missies als ook de toename van malware en cyberaanvallen, die eveneens in het onderste deel getoond worden.

Geïnformeerd door het werk van Helen Kennedy over data geletterdheid bekijken we de vijf elementen in de infographic die ons kunnen helpen een beoordeling te maken. Deze vijf elementen zijn: de data, de databronnen, de assen en schalen, de legenda en de titel.

Data: er zijn vrijwel geen concrete data in deze infographic te vinden; er is een indicatie van een 25% “groei computervirussen” in 2004 en 77% “toename malware” in 2014, maar het is onduidelijk in relatie tot wat of over welke periode deze cijfers spreken. De distinctie die in de infographic gemaakt wordt tussen malware en computervirussen maakt de cijfers nog onduidelijker. Er is een indicatie van 350 geregistreerde cyberaanvallen in 2012, maar wederom zijn deze cijfers weinig informatief aangezien geen cijfers van omliggende jaren worden gegeven en ieder verder referentiepunt ontbreekt.

Databronnen: er is geen enkele referentie naar een bron voor de data of informatie afgebeeld in de infographic te bekennen. Lezers krijgen geen mogelijkheid om de claims die in de infographic worden gemaakt te verifiëren. Refereren naar de databronnen of zelfs het delen van de volledige dataset is inmiddels standaardpraktijk geworden op toonaangevende journalistieke platforms zoals The Guardian, de New York Times, de Washington Post, die Zeit en vele anderen. Deze infographic maakt geen enkele referentie naar databronnen.

Aslijnen en schalen: er is één aslijn te vinden op deze infographic, namelijk de tijdslijn die de boven- en onderhelft van de afbeelding van elkaar scheidt. Schalen zijn niet aangegeven, met name niet waar deze daadwerkelijk hadden uitgemaakt, zoals bij de exponentiële curve van toenemende eenen en nullen rechtsboven in de afbeelding. Corresponderend met deze exponentiële curve in het bovenste deel van de afbeelding is in het onderste deel een grafisch element te zien, te weten een blauwachtige curve die een toename (van onrust?) sinds 1993 toont. Bij gebrek aan kwantificatie door middel van aslijnen of schalen is er geen mogelijkheid voor de lezer om meer grip te krijgen op de vermeende toename van technologische ontwikkeling en onrust.

Legenda: de infographic voorziet in geen enkele legenda om de verschillende kleuren en vormen die gebruikt zijn beter te kunnen duiden.

Titel: er zijn twee titels voor deze infographic. Op de Rijksoverheid website wordt de titel “Infographic over technische ontwikkelingen en de onrust in de wereld” gehanteerd. Hier wordt ook vermeld dat de infographic “de technische ontwikkeling en toename van onrust in de wereld weer[geeft], sinds inwerkingtreding van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten in 2002.” De infographic zelf toont de titel “De nieuwe realiteit”.

Eigenlijk zijn alle vijf elementen gebrekkig, ontbrekend of incompleet. Noodzakelijke informatie wordt niet gegeven; gebruikelijke praktijken van datavisualisatie zijn verwaarsloosd, er zijn geen schalen, geen referenties naar bronnen en vrijwel geen data. De getoonde voorbeelden van technologische ontwikkeling en onrust zijn uitermate selectief en bovendien incompleet. Het voornaamste probleem van deze infographic zijn de valse correlaties. Een valse correlatie claimt een causaal verband tussen gebeurtenissen die eigenlijk niet aan elkaar zijn gerelateerd. Men kan online vele voorbeelden vinden van humoristische valse correlaties, zoals vermeende verbanden tussen het verschijnen van Nicolas Cage in films en verdrinkingen in zwembaden of de uitgaven aan wetenschap in de Verenigde Staten en zelfmoord.

De infographic doet iets vergelijkbaars. Het claimt een causaal verband tussen technologische ontwikkeling en dreiging van terrorisme door manipulatief grafisch ontwerp en een selectieve keuze van getoonde gebeurtenissen en context. Dit begint met de titel, waarin al gesuggereerd wordt dat er een relatie is tussen technologische ontwikkeling en “onrust in de wereld”; dit wordt vervolgens onderbouwd door de verbeelding van een toename in technologische uitvindingen in het bovenste deel van de afbeelding met corresponderend een toename van “onrust” in het onderste deel.

David Korteweg, onderzoeker bij Bits of Freedom, heeft deze valse correlatie reeds benoemd in een kritische recensie over de infographic. Grafisch ontwerper Ruben Pater heeft zich de infographic toegeëigend door extra context en schalen toe te voegen. Het uitbreiden van het tijdskader zet de ontwikkelingen in een historisch perspectief en toont dat er juist veel meer terroristische activiteiten plaatsvonden in Europa vóór de opkomst van internet en social media. Tevens waren de hoeveelheden doden en gewonden door terreuraanslagen in de jaren zestig en zeventig beduidend hoger dan heden ten dage.

Concluderend kan enkel aangenomen worden dat deze infographic specifiek is ontworpen met het doel de publieke opinie over de controversiële sleepwet te manipuleren.